İsim Fiiller Tamlama Oluşturur mu? Türkçe Dersinin Gizli Dramı
Daha Fazlası İçin: İnstagramda banlanan hesap nasıl açılır ?
Bugün sizlerle “İsim fiiller tamlama oluşturur mu” konusunda işinize yarayabilecek bilgileri paylaşacağız.
Ortaokuldan beri peşimizi bırakmayan bazı şeyler var. Eski sevgili mesajı gibi düşün. Tam “unutmuşum artık” diyorsun, bir anda karşına çıkıyor:
“İsim fiiller tamlama oluşturur mu?”
Geçen gün İzmir’de Alsancak’ta bir kafede oturuyorum. Hava klasik İzmir havası. Hafif rüzgâr, insanlar aşırı rahat, ben ise üçüncü kahveyi içip hayatımı neden hâlâ düzene koyamadığımı düşünüyorum. Yan masada iki öğrenci konuşuyor:
— Kanka isim fiil sıfat tamlaması kurar mıydı?
— Abi vallahi ben artık hiçbir şeye inanmıyorum.
Çocuk o kadar haklıydı ki dönüp omzuna dokunup “aynı ben” demek istedim.
Çünkü Türkçe dil bilgisi bazen gerçekten eski mahalle bakkalı gibi çalışıyor. Sana net cevap vermiyor. “Duruma göre değişir” diyor. İnsan da doğal olarak sinir krizi geçiriyor.
Ama bugün şu meseleyi gerçekten netleştirelim:
İsim fiiller tamlama oluşturur mu?
Kısa cevap:
Evet, oluşturur.
Uzun cevap ise Türkçe öğretmeninin tahtaya kırmızı kalemle yazdığı, öğrencilerin ise hayata küstüğü o karmaşık bölgeye giriyor.
Önce Şu İsim Fiili Bir İnsan Gibi Tanıyalım
İsim fiil dediğimiz şey aslında fiilin “ben artık biraz sakinleşeceğim” hâli.
Yani hareket bildiriyor ama isim görevinde kullanılıyor.
Mesela:
- Koşmak
- Yüzmek
- Bekleyiş
- Sevme
Bunların hepsi fiilden türemiş ama cümlede isim olmuş kelimeler.
Benim üniversitedeki hâlim gibi.
Resmen potansiyel vardı ama sonra “kahve içip düşünme” görevine geçtim.
İsim fiiller genelde şu eklerle yapılır:
- -ma / -me
- -ış / -iş / -uş / -üş
- -mak / -mek
Mesela:
- Yazmak güzeldir.
- Bekleyiş uzun sürdü.
- Konuşma beni etkiledi.
Buraya kadar tamam.
Şimdi olayın kaos kısmına geçiyoruz.
İsim Fiiller Tamlama Oluşturur mu?
Evet, isim fiiller tamlama oluşturabilir. Hem isim tamlaması hem sıfat tamlaması içinde kullanılabilirler.
Ama burada önemli olan şey şu:
İsim fiilin cümlede nasıl kullanıldığı.
Türkçe tam burada “küçük detaylarla hayat karartan” moda geçiyor.
Mesela:
Belirtisiz İsim Tamlaması Örneği
“Kitap okuma alışkanlığı”
Burada “okuma” bir isim fiil.
Ve “kitap okuma” kısmı bir tamlama yapısı oluşturuyor.
İlk gördüğümde ben de şöyle olmuştum:
“Bir dakika… Bu şimdi fiil mi isim mi? İnsan neden böyle şeylerle uğraşıyor?”
Ama mantığı aslında basit.
“Okuma” artık eylem olmaktan çıkıp bir kavrama dönüşüyor.
Yani burada “okumak” eylemini değil, “okuma işi”ni konuşuyoruz.
Aynı şekilde:
- Film izleme keyfi
- Ders çalışma isteği
- Kahve içme bağımlılığı
Bak sonuncusu direkt benim biyografi zaten.
Hayatın İçinden Bir İsim Fiil Dramı
Geçen ay annem aradı:
— Oğlum ne yapıyorsun?
— Çalışıyorum anne.
— Sesin yataktan geliyor.
— Zihinsel çalışma yapıyorum.
İşte burada “çalışma” kelimesi isim fiil.
Ve annemin bana olan güveniyle birlikte cümlede yer alıyor.
Türkçede isim fiiller bazen öyle doğal kullanılıyor ki fark etmiyoruz bile.
Mesela:
“Sabah erken kalkma problemi”
Bu bildiğin tamlama.
Ama aynı zamanda benim hayat düşmanım.
Alarm çalıyor sabah 07.00’de.
İç ses başlıyor:
— Kalk.
— Ama neden?
— İnsanlar işe gidiyor.
— Çok dramatik değil mi ya hayat?
Sonra alarmı kapatıp beş dakika daha uyuyorum. O beş dakika da genelde kırk dakika sürüyor.
İsim Fiiller ve Sıfat Tamlamaları
İsim fiiller sıfat tamlamalarında da kullanılabilir.
Örneğin:
“Bitmeyen bekleyiş”
Burada “bekleyiş” isim fiil.
“Bitmeyen” ise onu niteliyor.
Yani ortaya sıfat tamlaması çıkıyor.
Bir başka örnek:
“Yorucu çalışma temposu”
“Çalışma” isim fiil.
Ve bütün yapı tamlama hâline geliyor.
Türkçe bazen aşırı sosyal bir dil. Her kelime başka kelimeyle ilişki kuruyor.
Ben ise bir kafede biriyle göz göze gelince su bardağıyla ilgileniyormuş gibi yapıyorum.
En Büyük Karışıklık Nerede Çıkıyor?
Sorun şu:
Öğrenciler çoğu zaman isim fiili görünce direkt fiil sanıyor.
Çünkü hareket hissi var.
Mesela:
“Koşmak sağlıklıdır.”
Burada “koşmak” isim fiil.
Ama çoğu kişi refleks olarak “yüklem mi bu?” diye düşünüyor.
Türkçe derslerinde yaşadığım en büyük travmalardan biri buydu zaten.
Hoca tahtaya yazıyor:
“Gezmek insana iyi gelir.”
Sonra soruyor:
— Buradaki fiilimsi nedir?
Sınıf sessiz.
Öyle bir sessizlik ki sanırsın hepimiz vergi borcunu öğrenmişiz.
En arkadan biri:
— Hocam özne olabilir mi?
Hayır kardeşim. O başka konu.
İsim Fiillerin Tamlama Kurmasının Mantığı
Şimdi olayı aşırı basit anlatalım.
İsim fiil, adı üstünde, isim gibi davranır.
İsimler ne yapabiliyorsa isim fiiller de büyük ölçüde onu yapabilir.
İsimler tamlama kurabilir mi?
Evet.
O zaman isim fiiller de kurabilir.
Mantık aslında bu kadar düz.
Mesela:
- Yüzme havuzu
- Yazma becerisi
- Dinleme yeteneği
Bunların hepsinde isim fiil var.
Ve hepsi tamlama oluşturuyor.
Ben Türkçenin bazı konularda neden bu kadar korkutulduğunu anlamıyorum gerçekten.
Sanki gizli örgüt şifresi çözüyoruz.
Halbuki biraz mantık kurunca oturuyor.
Gerçi ben bunu gece 02.00’de düşünüyorum genelde.
İnsanlar kariyer planı yapıyor, yatırım araştırıyor falan.
Ben tavana bakıp şunu düşünüyorum:
“Acaba ‘uyuma düzeni’ ifadesindeki uyuma burada isim fiil mi?”
Bu kadar fazla düşünmek bazen yoruyor gerçekten.
Küçük Bir Test Yapalım
Aşağıdaki ifadelerde isim fiil ve tamlama ilişkisini düşün:
- Kitap okuma alışkanlığı
- Geç kalma korkusu
- Spor yapma isteği
- Kahve içme bahanesi
Hepsinde isim fiil var.
Ve hepsi bir tamlama yapısı kuruyor.
Özellikle “kahve içme bahanesi” kısmı İzmir’de yaşayan insanların ortak kültürel mirası olabilir.
Çünkü burada biri sana:
— Kahve içelim mi?
dediğinde aslında şunu demek istiyor olabilir:
- Dertleşelim
- Eski sevgiliyi konuşalım
- Hayattan şikâyet edelim
- Üç saat kalkmayalım
Türkçe kadar kahve de çok katmanlı bir şey.
İsim Fiil mi, Kalıcı İsim mi?
Bir de olayın plot twist kısmı var.
Bazı kelimeler zamanla tamamen kalıcı isim oluyor.
Mesela:
“Çakmak”
Bu aslında fiilden türemiş.
Ama artık kimse bunu fiilimsi diye düşünmüyor.
Birine:
— Ateşin var mı?
deyince adam sana dil bilgisi anlatmıyor sonuçta.
Bazı isim fiiller de kullanım sıklığıyla normal isimleşiyor.
O yüzden soru çözerken dikkat etmek gerekiyor.
Türkçe bazen eski mahalle teyzesi gibi davranıyor:
“Normalde öyle ama burada farklı.”
İnsan çıldırıyor doğal olarak.
İç Sesimle Türkçe Tartışması
Gece yine düşünme seansı başladı.
İç ses:
— İsim fiiller tamlama oluşturur mu?
— Oluşturur.
— Emin misin?
— Evet.
— Peki ya özel durumlar?
— Abi bırak artık şunu.
Sonra gidip mutfaktan su içiyorum.
Bir noktadan sonra insanın kendi beynine “kanka sal artık” diyesi geliyor.
Ama dil bilgisi garip şekilde bağımlılık yapıyor.
Çünkü çözdükçe tatmin oluyorsun.
Aynı kavanoz kapağını sonunda açmak gibi.
Sınavlarda En Çok Çıkan Tuzak
Şöyle bir cümle verirler:
“Onun kitap okuması beni mutlu ediyor.”
Burada “okuması” isim fiildir.
Ve tamlama ilişkisi içindedir.
Ama öğrenci panikler.
Çünkü ekler üst üste gelince cümle Transformer’a dönüşüyor.
Ben eskiden soruya bakınca şöyle oluyordum:
“Bu Türkçe değil artık.”
Halbuki sakin düşününce çözülüyor.
İsim fiil varsa ve isim görevindeyse, tamlama kurma ihtimali gayet yüksek.
“İsim fiiller tamlama oluşturur mu” konusunu beğendiyseniz Gari sayfamızdaki diğer makalelerimize de göz atmanızı öneririz.
Sonuç: Türkçe Aslında Bizden Biri
İsim fiiller tamlama oluşturur mu?
Kesinlikle oluşturur.
Çünkü isim fiiller cümlede isim gibi davranır ve isimlerin kurduğu ilişkileri kurabilir.
Yani:
- Kitap okuma alışkanlığı
- Ders çalışma planı
- Uyuma problemi
- Kahve içme bahanesi
gibi yapılar tamamen mümkündür.
Bence Türkçenin en güzel yanı da bu zaten.
Dil canlı bir şey gibi hareket ediyor.
Bazen kafa karıştırıyor, bazen sinirlendiriyor ama sonunda mantığı oturuyor.
Tıpkı yetişkinlik gibi.
25 yaşına geliyorsun.
Hâlâ bazı günler ne yaptığını bilmiyorsun.
Ama sonra bir kahve içip devam ediyorsun.
Ve bir anda şunu fark ediyorsun:
“Hayat da biraz isim fiil gibi galiba.”
Tam fiil olacakken yorulup isme dönüşüyor.